కరెన్సీ నోట్లపై ఫొటో మార్చాలంటే ఏం చేయాలి? అసలు అధికారం ఎవరిది?

భారత కరెన్సీ నోట్లపై ప్రముఖుల ఫొటోలు, చిహ్నాలు ఉండటం ఎప్పటినుంచో వస్తోంది. అయితే నోట్లపై ఉన్న ఫొటోను మార్చడం.. కొత్త ఫొటోను చేర్చడం అనేది సాధారణంగా తీసుకునే నిర్ణయం కాదు. దీనికి నిర్దిష్టమైన చట్టపరమైన ప్రక్రియ ఉంటుంది. ముఖ్యంగా కరెన్సీ నోట్ల డిజైన్‌లో మార్పులు చేయాలంటే భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ (ఆర్బీఐ) తో పాటు కేంద్ర ప్రభుత్వ నిర్ణయం కూడా కీలకం.

దేశంలో కరెన్సీ నిర్వహణలో ఆర్బీఐ ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది. నోట్ల జారీ, చలామణి, కరెన్సీ నిర్వహణ వంటి అంశాలను రిజర్వ్ బ్యాంక్ పర్యవేక్షిస్తుంది. అయితే నోట్ల డిజైన్‌లో మార్పులు చేయడం విషయంలో ఆర్బీఐకి పూర్తి స్వతంత్ర అధికారం ఉండదు. ఆర్బీఐ యాక్ట్ 1934లోని సెక్షన్ 25 ప్రకారం బ్యాంకు నోట్ల డిజైన్, రూపకల్పన, మార్పులకు కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆమోదం అవసరం.

ఎలా జరుగుతుంది?

కరెన్సీ నోట్లపై ఉన్న ఫొటో లేదా ఇతర డిజైన్ అంశాలను మార్చాలనే ప్రతిపాదన వస్తే ముందుగా ఆర్బీఐ స్థాయిలో దానిపై చర్చ జరుగుతుంది. అవసరమైతే ఆర్బీఐ సెంట్రల్ బోర్డు లేదా సంబంధిత కమిటీ ప్రతిపాదనలను సిద్ధం చేస్తుంది. అనంతరం ఆ ప్రతిపాదనను కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిశీలనకు పంపే అవకాశం ఉంటుంది.

కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రతిపాదనను పరిశీలించిన తర్వాత తుది నిర్ణయం తీసుకుంటుంది. అంటే కేవలం ఆర్బీఐ కోరుకున్నంత మాత్రాన నోటుపై ఉన్న ఫొటోను మార్చడం సాధ్యం కాదు. దీనికి కేంద్ర ప్రభుత్వ సమ్మతి తప్పనిసరి.

అంబేడ్కర్ ఫొటోపై డిమాండ్ ఎందుకు?

భారత రాజ్యాంగ రూపకర్త డాక్టర్ బీఆర్ అంబేడ్కర్ ఫొటోను కూడా కరెన్సీ నోట్లపై ముద్రించాలనే డిమాండ్ చాలాకాలంగా వినిపిస్తోంది. వివిధ సందర్భాల్లో ఈ డిమాండ్ రాజకీయ, సామాజిక వర్గాల నుంచి ముందుకు వచ్చింది. అంబేడ్కర్ దేశ నిర్మాణంలో పోషించిన పాత్రను గుర్తిస్తూ ఆయన చిత్రాన్ని కరెన్సీపై ఉంచాలని కొందరు కోరుతున్నారు.

అయితే ప్రస్తుతం కరెన్సీ నోట్లపై అంబేడ్కర్ చిత్రాన్ని చేర్చే ఆలోచన లేదని కేంద్ర ప్రభుత్వం గతంలో స్పష్టం చేసింది. మహాత్మా గాంధీ చిత్రాన్ని మార్చే ప్రతిపాదన కూడా లేదని కేంద్రం వెల్లడించింది.

చివరికి నిర్ణయం ఎవరిది?

కరెన్సీ నిర్వహణలో ఆర్బీఐ కీలక సంస్థ అయినప్పటికీ నోట్ల డిజైన్‌లో పెద్ద మార్పులకు కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆమోదం అవసరం. అందువల్ల కరెన్సీపై ఎవరి ఫొటో ఉండాలి, కొత్తగా ఎవరి చిత్రాన్ని చేర్చాలి అనే అంశం కేవలం ఆర్బీఐ పరిధిలో ఉండదు. ఆర్బీఐ నుంచి ప్రతిపాదన వచ్చినా దానిపై తుది నిర్ణయం తీసుకునే ప్రక్రియలో కేంద్ర ప్రభుత్వం కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.

అందుకే కరెన్సీ నోట్లపై ఫొటో మార్పు అనేది కేవలం డిజైన్ మార్పు కాదు. దానికి చట్టపరమైన ప్రక్రియ, ఆర్బీఐ స్థాయి పరిశీలన, కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆమోదం వంటి పలు దశలు ఉంటాయి. ప్రస్తుతం అంబేడ్కర్ ఫొటోను కరెన్సీపై చేర్చే విషయంలో కేంద్రం నుంచి అలాంటి నిర్ణయం వెలువడలేదు.