మహిళా బిల్లు వెనుక ఉన్న నేత ఈమే.. నాటి ప్రైవేట్ బిల్లు నుంచి నేటి ‘నారీ శక్తి వందన్’ వరకు చేరిందిలా..!

ఈ రోజు మనం చర్చిస్తున్న ‘నారీ శక్తి వందనం’ బిల్లు వెనుక దశాబ్దాల సుదీర్ఘ పోరాటం ఉంది. 1980వ దశకంలో ఒక చిన్న సెగలా మొదలైన ఈ ఉద్యమం.., నేడు చట్టంగా మారే వరకు ఎందరో మహిళా నేతలు చేసిన కృషితో కూడుకున్నది. ముఖ్యంగా ప్రమీలా దండావతే ఈ విషయంలో చేసిన కృషి అనిర్వచనీయం.

ప్రమీలా దండావతే నుండి ‘నారీ శక్తి’ వరకు..

భారత రాజకీయాల్లో మహిళలకు సమాన వాటా దక్కాలనే ఆలోచన నేటిది కాదు. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన నాటి నుంచి మహిళా ప్రాతినిధ్యంపై చర్చలు జరుగుతున్నా, దానికి చట్టబద్ధమైన రూపాన్ని తీసుకురావడానికి గట్టి ప్రయత్నం జరిగింది 1980వ దశకంలోనే. ఈ పోరాటంలో ముంబై మాజీ ఎంపీ ప్రమీలా దండావతే వేసిన పునాది నేటికీ స్ఫూర్తిదాయకం. ఆమె ఒక మహిళగా, ప్రజా ప్రతినిధిగా పార్లమెంట్‌లో వినిపించిన గళం నేడు దేశవ్యాప్తంగా ప్రతిధ్వనిస్తోంది.

తొలి అడుగు వేసిన ధీశాలి

మహిళలకు చట్టసభల్లో 33 శాతం రిజర్వేషన్లు కల్పించాలని డిమాండ్ చేసిన మొట్టమొదటి వ్యక్తిగా ప్రమీలా దండావతే చరిత్రలో నిలిచిపోయారు. 1980ల ప్రారంభంలో 7వ లోక్‌సభ అప్పట్లో మహిళా ప్రాతినిధ్యం తక్కువగా ఉండేది. ఆ సమయంలోనే ఆమె 'ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లు'గా మహిళా రిజర్వేషన్ల ప్రతిపాదనను లోక్‌సభ ముందుకు తెచ్చారు. సాధారణంగా ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లులు చట్టాలుగా మారడం కష్టమే అయినా, ఆమె ఈ సమస్యను దేశం దృష్టికి తీసుకురావడంలో సఫలీకృతులయ్యారు.

1989లో దేశంలో రాజకీయ మార్పులు వస్తున్న తరుణంలో, వీపీ సింగ్ ప్రధానిగా ఉన్నప్పుడు కూడా ప్రమీలా దండావతే తన డిమాండ్‌ను మరింత గట్టిగా వినిపించారు. స్థానిక సంస్థల్లో మహిళా రిజర్వేషన్ల దిశగా అడుగులు పడటానికి ఆమె చేసిన ఒత్తిడి ఎంతో తోడ్పడింది.

రాజీవ్ గాంధీ 73, 74 రాజ్యాంగ సవరణలు

ప్రమీలా దండావతే వేసిన పునాదికి రాజీవ్ గాంధీ కార్యరూపాన్ని ఇచ్చారు. 1989లో పంచాయతీ రాజ్, మున్సిపాలిటీల్లో మహిళలకు 33 శాతం రిజర్వేషన్లు కల్పించే బిల్లును ప్రవేశపెట్టారు. అప్పట్లో రాజ్యసభలో ఇది వీగిపోయినా.., తర్వాతి కాలంలో పీవీ నరసింహారావు హయాంలో (1992-93) 73, 74వ రాజ్యాంగ సవరణల ద్వారా స్థానిక సంస్థల్లో మహిళలకు రిజర్వేషన్లు అమల్లోకి వచ్చాయి.

లోక్‌సభకు అడ్డంకులు ఎన్నో!

స్థానిక సంస్థల్లో విజయం సాధించినా పార్లమెంట్, అసెంబ్లీలలో రిజర్వేషన్ల కోసం పోరాటం మరో 27 ఏళ్లు సాగింది. 81వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు ద్వారా మహిళా రిజర్వేషన్లను దేవెగౌడ ప్రభుత్వం (1996) లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టారు. కానీ సభ గందరగోళం మధ్య అది ముగిసిపోయింది. 1998 నుంచి 2003 వరకు అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి పలుమార్లు ఈ బిల్లును ప్రవేశపెట్టినా, కొన్ని ప్రాంతీయ పార్టీల అభ్యంతరాల వల్ల ఆమోదం పొందలేదు.

మన్మోహన్ సింగ్ హయాంలో రాజ్యసభలో ఈ బిల్లు ఆమోదం పొందినా, లోక్‌సభలో మాత్రం అడుగు ముందుకు పడలేదు.

ప్రస్తుత ‘నారీ శక్తి వందనం’ చట్టం

ప్రమీలా దండావతే కలలు గన్న ఆ 33 శాతం రిజర్వేషన్ కల నేడు మోదీ ప్రభుత్వం ద్వారా చట్టరూపం దాల్చింది. ఈ బిల్లుకు లోక్‌సభ, రాజ్యసభల్లో అనూహ్య మద్దతు లభించింది. ఈ చట్టం డీలిమిటేషన్ (పునర్విభజన) తర్వాతే అమల్లోకి వస్తుంది. అందుకే ఇప్పుడు దేశవ్యాప్తంగా డీలిమిటేషన్ బిల్లుపై ఇంత వేడి నడుస్తోంది. ఈ రిజర్వేషన్ అమల్లోకి వస్తే, లోక్‌సభలో మహిళా సభ్యుల సంఖ్య 181కి చేరుతుంది. ఇది భారత రాజకీయాల ముఖచిత్రాన్ని మార్చేయడమే కాకుండా, మహిళా సాధికారతకు ఒక మైలురాయిగా మారుతుంది.

మహిళా రిజర్వేషన్ల గురించి మాట్లాడేటప్పుడు ప్రమీలా దండావతే పేరును స్మరించుకోవడం మన బాధ్యత. ఒక పురుష ఆధిక్యత ఉన్న పార్లమెంట్‌లో ఒంటరి పోరాటం చేసిన ఆమె స్ఫూర్తి వల్లే నేడు కొన్ని కోట్ల మంది మహిళలకు చట్టసభల్లో అవకాశం దక్కబోతోంది. ఆమె వేసిన విత్తనమే నేడు మహావృక్షమై 'నారీ శక్తి'గా అవతరించింది.