రాజ్యాంగంలో రాష్ట్రమే కీలకం.. రాజధాని కాదు..

భారత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థకు 'రాజ్యాంగం' ఒక దిక్సూచి. దేశ భౌగోళిక సరిహద్దుల నుంచి పౌరుడి ప్రాథమిక హక్కుల వరకు ప్రతి అంశాన్ని అత్యున్నత చట్టం వివరిస్తుంది. అయితే తరచుగా ప్రజాక్షేత్రంలో జరిగే చర్చల్లో ఒక ఆసక్తికరమైన అపోహ రాజ్యమేలుతుంటుంది. "రాష్ట్రానికి రాజధానిని రాజ్యాంగమే నిర్ణయిస్తుంది" అని. కానీ వాస్తవాలను నిశితంగా పరిశీలిస్తే రాజ్యాంగం రాష్ట్రాల ఉనికిని గుర్తిస్తుందే తప్ప, వాటి రాజధానుల విషయంలో మౌనం పాటిస్తుందనే సత్యం బోధపడుతుంది.

విభజన రేఖ: చట్టబద్ధత vs పరిపాలనా సౌలభ్యం

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 1 నుంచి 4 వరకు మొదటి షెడ్యూల్ దేశంలోని రాష్ట్రాల పేర్లు, వాటి ప్రాంతీయ పరిమితులను స్పష్టంగా నిర్వచిస్తాయి. ఒక కొత్త రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయాలన్నా లేదా ఉన్న రాష్ట్ర సరిహద్దులను మార్చాలన్నా పార్లమెంటుకు సర్వాధికారాలు ఉంటాయి. ఇదంతా రాజ్యాంగబద్ధమైన ప్రక్రియ.

కానీ ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమిటంటే.. 395 ఆర్టికల్స్, 12 షెడ్యూళ్లతో కూడిన సుదీర్ఘమైన మన రాజ్యాంగంలో "రాష్ట్ర రాజధాని" అనే పదం ఎక్కడా నిర్వచించబడలేదు. రాజధాని నగరం అనేది ఒక రాష్ట్రానికి ఉండాల్సిన రాజ్యాంగపరమైన 'తప్పనిసరి అవసరం' కాదు.. అది కేవలం ఒక 'పరిపాలనా సౌలభ్యం' మాత్రమే.

అధికారం ఎవరిది?

రాజ్యాంగంలో రాజధాని ప్రస్తావన లేకపోవడం వల్ల ఆ నిర్ణయాధికారం పూర్తిగా ఆయా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకే దక్కుతుంది. రాజధాని ఎక్కడ ఉండాలి? అది ఒకే చోట ఉండాలా లేక వికేంద్రీకరణ జరగాలా? అన్నది ప్రజల అవసరాలు, రాజకీయ వ్యూహాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. హిమాచల్ ప్రదేశ్ (షిమ్లా, ధర్మశాల), మహారాష్ట్ర (ముంబై, నాగ్‌పూర్) వంటి రాష్ట్రాలు ఇప్పటికే ఒకటి కంటే ఎక్కువ రాజధానులను కలిగి ఉండి, పరిపాలనను సాగిస్తున్నాయి. ఇది రాజ్యాంగ విరుద్ధం కాదని ఉన్నత న్యాయస్థానాలు సైతం గతంలో స్పష్టం చేశాయి.

చారిత్రక పరిణామాలు.. పరిపాలనా కేంద్రాలు

బ్రిటిష్ కాలం నుంచి మనం పాటిస్తున్న విధానాల వల్ల రాజధాని అంటే కేవలం ఒక నగరం మాత్రమే కాదు.. అది శాసన, కార్యనిర్వాహక, న్యాయ వ్యవస్థల సంగమ క్షేత్రంగా మారిపోయింది. సచివాలయం, అసెంబ్లీ, హైకోర్టు ఒకే చోట ఉండాలనేది ఒక సంప్రదాయంగా వస్తోందే తప్ప.. అది రాజ్యాంగ నిబంధన కాదు. రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన 'అధికార వికేంద్రీకరణ' స్ఫూర్తిని అనుసరించి.. ఈ వ్యవస్థలను వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో ఏర్పాటు చేసుకునే వెసులుబాటు రాష్ట్రాలకు ఉంది.

రాష్ట్రం అనేది రాజ్యాంగం ద్వారా సృష్టించబడిన ఒక చట్టబద్ధమైన విభాగం. కానీ రాజధాని అనేది ఆ రాష్ట్రం తన పరిపాలన కోసం ఎంచుకున్న ఒక కేంద్రం మాత్రమే. రాజ్యాంగం రాష్ట్రాలకు ప్రాణం పోస్తే.. ఆ ప్రాణాన్ని ఎలా నిలబెట్టుకోవాలి, పరిపాలనను ఏ కేంద్రం నుంచి నడిపించాలి అనేది రాష్ట్రాల విజ్ఞతకే వదిలేసింది. ఈ స్పష్టత ఉన్నప్పుడే రాజధానుల చుట్టూ తిరిగే రాజకీయ వివాదాలను మనం సరైన కోణంలో అర్థం చేసుకోగలం.