ఒకప్పుడు జేబులో 'చిల్లర' లేదు.. నేడు డాలర్ల 'గల్లా పెట్టె' నిండింది!

విదేశీ మారకద్రవ్య నిల్వలు (ఫారెక్స్) అంటే ఏంటో తెలుసా? మన ఆర్థిక వ్యవస్థ అనే పెద్ద మనిషి అత్యవసర పరిస్థితుల కోసం దాచిపెట్టుకునే పాత బియ్యం డబ్బా లాంటిది. అయితే 1991లో ఆ డబ్బాలో అడుగున ఉన్న గింజలు కూడా అయిపోయి "అయ్యా.. ఏదైనా అప్పు ఇవ్వండి" అని దేశం ప్రపంచ బ్యాంకు ముందు చేతులు జోడించాల్సిన పరిస్థితి వచ్చింది.

ఒకప్పుడు విదేశీ మారకద్రవ్య నిల్వలు లేక తీవ్ర ఆర్థిక సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొన్న భారత్.. ఇప్పుడు ప్రపంచంలోనే భారీ ఫారెక్స్ నిల్వలు కలిగిన దేశాల్లో ఒకటిగా నిలుస్తోంది. తాజాగా భారత విదేశీ మారకద్రవ్య నిల్వలు రికార్డు స్థాయికి చేరువయ్యాయి. 2026 ఆగస్టు 14తో ముగిసిన వారానికి భారత్ ఫారెక్స్ నిల్వలు ఏకంగా $716.90 బిలియన్లకు చేరాయి. ఒక్క వారంలోనే దాదాపు $9.9 బిలియన్లు పెరిగాయి. అంతకుముందు ఫిబ్రవరిలో నమోదైన సుమారు $728.5 బిలియన్ల ఆల్‌టైమ్ గరిష్ఠానికి ఇవి చాలా దగ్గరగా ఉన్నాయి.

అయితే ఇదే భారత్ పరిస్థితి 1991లో ఎలా ఉండేదో చూస్తే ఆశ్చర్యం కలగకమానదు. అప్పట్లో దేశం తీవ్రమైన బ్యాలెన్స్ ఆఫ్ పేమెంట్స్ సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంది. గల్ఫ్ సంక్షోభం కారణంగా చమురు ధరలు పెరగడం, విదేశాల నుంచి వచ్చే రెమిటెన్సులు తగ్గడం వంటి పరిణామాలు దేశ విదేశీ చెల్లింపుల పరిస్థితిని మరింత దిగజార్చాయి. ఆ సమయంలో విదేశీ మారకద్రవ్య నిల్వలు కేవలం $1.2 బిలియన్లకు పడిపోయాయి. 1991 మధ్య నాటికి అవి అత్యవసర దిగుమతులకు సుమారు మూడు వారాలకే సరిపడే స్థాయికి చేరాయి. దేశం తన బాహ్య చెల్లింపు బాధ్యతలపై డిఫాల్ట్ అయ్యే ప్రమాదానికి అతి దగ్గరగా వెళ్లింది.

బంగారాన్ని తాకట్టు పెట్టాల్సిన పరిస్థితి

విదేశీ కరెన్సీ కొరత ఎంత తీవ్రంగా ఉందంటే.. భారత్ తన బంగారు నిల్వలను కూడా అత్యవసరంగా ఉపయోగించుకోవాల్సి వచ్చింది. 1991లో మొత్తం 67 టన్నుల బంగారాన్ని విదేశాల్లో తాకట్టు పెట్టి విదేశీ మారకద్రవ్యాన్ని సమీకరించింది. ఇందులో బంగారాన్ని స్విట్జర్లాండ్‌లోని యూబీఎస్ కు, అలాగే బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్‌కు తరలించిన చర్యలు ఉన్నాయి. ఈ ఆపరేషన్ ద్వారా సుమారు $600 మిలియన్ల విదేశీ కరెన్సీని సమీకరించినట్లు చారిత్రక రికార్డులు పేర్కొంటున్నాయి. అంటే ఒక దేశానికి విదేశీ మారకద్రవ్య నిల్వలు ఎంత కీలకమో 1991 సంక్షోభం స్పష్టంగా చూపించింది.

ఫారెక్స్ నిల్వలు ఎందుకు అంత ముఖ్యమైనవి?

దేశం ఇతర దేశాల నుంచి చమురు, ఎలక్ట్రానిక్స్, యంత్రాలు, ఔషధాల తయారీకి అవసరమైన ముడి పదార్థాలు వంటి వస్తువులను దిగుమతి చేసుకుంటుంది. వీటి కోసం సాధారణంగా డాలర్ల వంటి విదేశీ కరెన్సీలో చెల్లింపులు చేయాలి. అదే సమయంలో విదేశీ అప్పుల చెల్లింపులకు కూడా ఫారెక్స్ అవసరం.

నిల్వలు తగ్గిపోతే ముందుగా విదేశీ చెల్లింపులపై ఒత్తిడి పెరుగుతుంది. డాలర్‌కు డిమాండ్ పెరగడంతో రూపాయి విలువపై ఒత్తిడి రావచ్చు. రూపాయి బలహీనపడితే దిగుమతుల ఖర్చు పెరుగుతుంది. ముఖ్యంగా చమురు ధరలు పెరిగితే దాని ప్రభావం ఇంధన ధరల నుంచి రవాణా, విద్యుత్, తయారీ రంగాల వరకు విస్తరించే అవకాశం ఉంటుంది.

సాధారణంగా ఎక్కువ ఫారెక్స్ నిల్వలు ఉండటం దేశానికి అంతర్జాతీయ చెల్లింపుల్లో ఒక భద్రతా కవచంలా పనిచేస్తుంది. ప్రస్తుతం భారత్‌కు 10 నెలలకు పైగా దిగుమతి కవరేజీ ఉందని ఆర్బీఐ గవర్నర్ పేర్కొన్నారు.

ఫారెక్స్ నిల్వలు జీరో అయితే భారత్ దివాలా తీస్తుందా?

ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయం గుర్తుంచుకోవాలి. ఫారెక్స్ నిల్వలు పూర్తిగా ఖాళీ కావడం అంటే దేశం వెంటనే “దివాలా” తీయడం కాదు. అయితే అది తీవ్రమైన బాహ్య ఆర్థిక సంక్షోభానికి దారితీయవచ్చు. విదేశీ అప్పులు, దిగుమతుల చెల్లింపులు చేయడం కష్టమవుతుంది. రూపాయి విలువపై తీవ్ర ఒత్తిడి ఏర్పడవచ్చు. దిగుమతులపై ఆధారపడే రంగాల్లో ధరలు పెరిగి ద్రవ్యోల్బణం ముదిరే అవకాశం ఉంటుంది.

అయితే 1991తో పోలిస్తే నేటి భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ చాలా భిన్నంగా ఉంది. దేశీయ మార్కెట్ పరిమాణం, సేవల రంగం, ఎగుమతులు, విదేశీ పెట్టుబడులు, బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ వంటి అంశాలు ఇప్పుడు మరింత బలంగా ఉన్నాయి. అందువల్ల ఫారెక్స్ నిల్వలు తీవ్రమైన స్థాయికి పడిపోయినా.. దాన్ని నేరుగా దేశం సంపూర్ణ దివాలా స్థితికి చేరుతుందని అర్థం చేసుకోవడం సరైంది కాదు.

1991లో బంగారాన్ని తాకట్టు పెట్టి విదేశీ కరెన్సీ సమీకరించాల్సిన భారత్.. 2026లో $700 బిలియన్లకు పైగా ఫారెక్స్ నిల్వలను కలిగి ఉండటం దేశ ఆర్థిక ప్రయాణంలో వచ్చిన భారీ మార్పుకు నిదర్శనం.